Kapalı Bir Ortamdaki Hava Sağlığımızı Nasıl Etkiliyor?

Yaşamımızın büyük bir çoğunluğunu geçirdiğimiz kapalı ortamlardaki hava kalitesinin
sağlığımız üzerine önemli etkileri olmaktadır. Bu nedenle son zamanlarda bu konu
üzerinde yapılan çalışmalar hızlandırılmış ve bu kirletici maddelerin kontrolüne yönelik
tedbirler geliştirilmiştir.
İç ortam hava kalitesi kontrolü son zamanlarda oldukça ilgilenilen bir konu haline gelmiştir. Pek çok alanda yapılan araştırmalar ve bilimsel çalışmalar,insanlar tarafından hem ikame hem diğer amaçlar için kullanılan bina içlerindeki hava, insan sağlığına zarar verebilecek şekilde çeşitli gazlarla ve partikül ölçekli kirleticilerle kirlendiğini göstermiştir. Ayrıca, ortamın durumu da büroda, ticarethanede ve çok kişinin
çalıştığı iş yerlerinde 8 saat/günden 16 ve 24 saat/güne kadar
artan saatlerde farklılık göstermektedir.Buna karşın insanların dışarıda
harcadıkları zaman ortalama 2 saat/gün civarındadır. Dolayısıyla en
fazla etkileşim bina içinde olunan zamanda meydana gelmektedir.
Geçmişte, kapalı bir ortamda bulunmanın bizi dış ortamdaki kirli havadan koruduğuna dair bir görüş içerisindeydik.
Gerçekte ise, çevre koruma konusunda kontrol planları yapan
uzmanlar kapalı bir ortamda duran insanların iç ortam havası tarafından
etkilendiğini söylemektedir. Bu durum,özellikle solunum ve kalp hastalıkları olan insanlar için önemli riskler oluşturmaktadır. Özellikle endüstriyel tesislerde çalışanlar kullanılan kimyasal maddelere bağlı olarak iç ortam havasından oldukça etkilenmekte ve zamanla sağlık problemleri ortaya çıkabilmektedir.İç ortam hava kalitesinin düzeltilmesi için alınacak önlemler direk olarak insan sağlığının korunmasına yönelik olarak alınan iyileştirici önlemlerdir.
Kontrol önlemleri, kirliliği meydana getiren kaynağa özgü olarak tespit
edilir. Örneğin; boya tanklarında veya laboratuvarlarda kullanılan duman başlığının kullanılması gibi.İç ortam hava kirleticileri önemli sağlık
problemlerine neden olabilecek parametrelerden oluşur. Dolayısıyla
pekçok ticari bina ve konutlarda iç ortam hava kalitesine neden olacak birden fazla kaynak bulunmaktadır.Partikülleri veya gazları havaya yayan kaynaklar bina içlerinde hava kirliliğine sebep olan en önemli nedenlerdendir.Yetersiz havalandırma, iç ortamdaki
kaynaklardan kaynaklanan emisyonları seyreltmek için dışarıdan
yeterli hava veremez ve iç ortamdaki kirli havayı da dışarı çıkartamaz.
Yüksek sıcaklık ve rutubet de bazı kirleticilerin konsantrasyonunun artmasına neden olabilmektedir.İç ortamdaki kirleticilerin varlığına neden olan temel etkenler aşağıda verilmiştir;

• İç ortam kaynakları (örneğin, bina materyalleri, yanma kaynakları)
• Dış ortam kaynakları
• Doğal ve mekanik iç ve dış ortam hava değiştiricileri
• Bina ve bölmeleri arasındaki dispersiyon
• Iç ortamdaki fiziksel durumlar (rutubet ve sıcaklık gibi)
• Binada yaşayan canlılar
İç ortam hava kalitesini kontrol etmek için üç temel strateji vardır.

1. Kaynakta kontrol
2. Havalandırmanın geliştirilmesi
3. Hava temizleyiciler

İç ortam hava kalitesinin iyileştirilmesinin en etkili yolu kirlilik kaynaklarını azaltmak veya bunların yaydığı emisyonları azaltmaktır. Örneğin; asbest içeren bir kaynak mühürlenebilir veya çevresi kuşatılabilir.Yine, diğer kaynaklardan gaz sobaları emisyonların artmaması için ayarlanabilir.Dış ortamdan iç ortama karışan hava
miktarının arttırılması da iç ortamdaki hava kirleticilerinin konsantrasyonlarının azaltılmasını sağlayacaktır.
Örneğin; pek çok ısıtma ve soğutma sistemi zorunlu olarak hava ısıtıcısı kullanmakta ve temiz havayı mekanik olarak binaya vermemektedir. Kontrol alternatifleri olarak pencere ve kapıları
açmak, pencere veya çatı fanları işletmek, hava şartları izin veriyorsa,
dış ortam havalandırma oranını yükselterek pencere tipi klimaları çalıştırmak gerekir. Banyo veya mutfak gibi yerlerde bulunan fanlar nerede teçhiz edildiyse o ortamdaki kirleticileri direk olarak giderir ve dış ortam havalandırma oranını artırırlar.Kaynakta kontrol yöntemi de, örneğin,boyama, boya sıyırma, kerosenli ısıtıcılarla ısıtma, pişirme veya bakım ve kaynak yapma, lehim yapma, zımparalama gibi işlemler gibi özellikle kısa sürede çok fazla emisyon oluşturan aktiviteler için uygulanabilir. Hava şartlarının izin verdiği ölçüde bu işlemler uygun havalandırma sistemleri teçhiz edilerek daha uygun olabilir.
Piyasada pekçok tipte ve büyüklükte hava temizleyici bulunmaktadır. Bunlar kısmen ucuz olan masa üstü oda tipi temizleyicilerden tüm bina için dizayn edilmiş ve daha pahalı tiplere kadar değişen aralıklarda bulunmaktadır.Bir hava temizleyicisinin verimliliği kirletici kaynağın kuvvetinden etkilenir.Bazı hava temizleyiciler çeşitli parçaların gideriminde oldukça verimliyken masa üstü modeller de dahil diğerleri
verimli değildir. Hava temizleyiciler genel olarak partikül maddelerin
giderilmesi için dizayn edilir.Bir hava temizleyicisinin verimliliği cihazın
iç ortamdaki partikülleri ne kadar iyi topladığına ve temizleyici veya
filtreleyici elemandan ne kadar hava çektiğine bağlıdır. İyi çalışan fakat
düşük hava sirkülasyon oranına sahip bir kollektör verimli olmayacak aynı zamanda yüksek hava sirkülasyonlu düşük verimde çalışan kollektör de yine etkili olmayacaktır. Herhangi bir temizleyicinin uzun sürede performansının sağlanabilmesi için rutin ve önleyici bir bakım programı hazırlanmalıdır.Kirletici maddeler, sağlığa olan etkileri ve kontrol yöntemleri

1. ASBEST: Eskimiş, zarar görmüş veya bozulmuş izolasyon, yangına
dayanıklı materyaller ve yer kaplamalarından yayılır.
Sağlık etkileri: Semptomlar kısa sürede ortaya çıkmaz, göğüs ve karınla ilgili kanser riski ve akciğer hastalıklarına neden olur. Sigara içenlerin asbest varlığında akciğer kanserine yakalanma oranı daha yüksektir.
Kontrol yöntemleri: Asbest içeren malzemeler zarar görmemiş bile olsa uzaklaştırılmalıdır. Asbest karışmaları ve temizliğinde gerekli kontrol önlemleri için eğitilmiş ve kalifiye kişiler kullanılmalıdır.

2. KARBONMONOKSİT (CO): Çıkışı olmayan kerosen ve gaz yüzey ısıtıcıları , sızdıran bacalar ve fırınlar, gaz su ısıtıcıları, odun sobaları, yanan yüzeyler,gaz sobaları, garajdaki otomobillerin egzos dumanları, sigara dumanı karbonmonoksit yayarlar.
Sağlık etkileri: Düşük konsantrasyonlarda bile sağlıklı insanda yorgunluk ve kalp hastalıklarıyla göğüs ağrılarına neden olur.Yüksek konsantrasyonlarda görme duyusunun ve iletişimin azalmasına yol açar. Baş ağrıları,baş dönmesi, dengesizlik ve mide bulantısı yapar. Daha yüksek konsantrasyonlarda ölümcül olabilir.
Kontrol yöntemleri: Gazla çalışan cihazların sürekli ayarlı olması sağlanmalı,gaz sobalarında dışarıya çıkışı sağlayan bir fan teçhiz edilmelidir.Ocak veya şömine kullanıldığında bacaları açık tutulmalı, merkezi ısıtma sistemini yıllık olarak denetlemek, temizlemek
ve kontrol etmek amacıyla eğitilmiş kişilerden faydalanılmalıdır.
Sızıntılar hemen onarılmalıdır. Garaj içerisinde dururken motor çalışır durumda bırakılmamalıdır.

3. SİGARA DUMANI: Ortamda sigara,pipo ve puro içilmesinden kaynaklanır.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğaz tahrişlerine, baş ağrısına, akciğer kanserine, kalp hastalıklarına, özellikle çocuklar için solunum güçlüğüne ve kulak enfeksiyonlarına neden olur,astım oluşumu hızlanır.
Kontrol yöntemleri: Bina içinde sigara içilmemeli ve içenlere izin verilmemelidir.Çocukların özellikle de bebeklerin yanında sigara içilmemelidir. Bina içinde sigara içilmesi engellenemiyorsa bu alanda havalandırma arttırılmalıdır.Pencereler ve havalandırma fanları açılmalıdır.

4. FORMALDEHİT: Preslenmiş ahşap ürünler ve mobilyalar, üreformaldehit izolasyon malzemesinden ve sigara dumanı, yanma ürünlerinden kaynaklanır.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğaz tahrişleri, öksürük, bitkinlik, isilik,allerjik hastalıklara neden olur,kansere yol açabilir.
Kontrol yöntemleri: Başka tür preslenmiş ahşap kullanmak uygundur (bunlar üre içermeyip fenol reçine içermektedir.) Dolayısıyla düşük emisyon yayarlar. Ortam sıcaklığını normal tutmak ve rutubeti almak için klima ve nem tutucu kullanılmalıdır. Özellikle eve formaldehit yayan yeni kaynaklar girdiğinde havalandırma oranı arttırılmalıdır.

5. KURŞUN: Kurşun bazlı boya, kirlenmiş toprak, toz ve içme suyundan kaynaklanır.
Sağlık etkileri: Kurşun insan vücudundaki tüm sistemleri etkiler. Kanda 80 µg/dL kurşun bulunması komaya, ve ölüme neden olur.
Düşük seviyedeki kurşun ise böbrek,kan hücreleri ve merkezi sinir sistemine zarar verir. 10 µg/dL seviyelerindeki kurşun ise zihin ve beden gelişimini zayıflatır.
Kontrol yöntemleri: Çocukların oynadığı alanlar tozsuz ve temiz olmalıdır.Kurşun bazlı boya kullanılmamalı,kumla örtülmemeli ve yakılmamalıdır.Kurşun boyanın çıkarılması için özel uzmanlar tutulmalıdır. Kurşun tozları binaya verilmemelidir.

6. AZOT DİOKSİT (NO2): Kerosen ısıtıcılar,çıkışı olmayan gaz sobalar, ısıtıcılar ve sigara dumanından kaynaklanır.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğaz tahrişlerine neden olur, akciğer fonksiyonlarını yavaşlatır ve gençlerde solunum yolları enfeksiyonlarını arttırır.
Kontrol yöntemleri: Gazla çalışan cihazların ayarları yapılmalıdır. Çıkışı
olan ısıtıcılar kullanılmalı, gaz sobalarında havalandırma fanları kullanılmalıdır.Bacaların temizliğine dikkat edilmeli, ayrıca merkezi ısı sisteminin temizliği, bakımı ve kontrolü için deneyimli kişilerden yararlanılmalıdır.

7. BİYOLOJİK MADDELER: Islak veya nemli duvarlar, tavanlar, halılar ve
mobilyalar, bakımı yapılmamış nem tutucular, klimalar ve evcil hayvanlardan kaynaklanır.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğaz tahrişleri, baş dönmesi, alerji, ateş,sindirim bozukluklarına neden olur.Astım, grip ve diğer enfeksiyon hastalıklarına neden olur.
Kontrol yöntemleri: Banyo ve mutfakta kullanılan fanların çıkışı dışarıya verilmelidir. Çamaşır kurutucusunun çıkışı dışarıya verilmelidir. Soğutucu buharları, ultrasonik nem alıcılar günlük olarak temiz su ile yıkanmalıdır.Klimalardaki, nem tutuculardaki ve buzdolaplarındaki su tablası sık sık boşaltılmalıdır. Oturma yeri için eğer yeterince sızdırmazlığı ve havalandırması sağlanmışsa bodrum katları kullanılmalıdır. Gerekli ise nem tutucu kullanılmalıdır.

8. ORGANİK GAZLAR: Boyalar, boya çözücüler ve diğer solventler, ahşap koruyucular, aerosol spreyler, temizleyiciler ve dezenfektanlar, güve ilaçları,depolanan petrol ve otomotiv ürünleri, kuru temizleme maddeleri organik buhar oluşumuna neden olan temel etkenlerdir.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğaz tahrişlerine neden olur ve karaciğer ve böbrek yetmezliğine sebep olabilir.Merkezi sinir sisteminde hasarlara yol açar.
Kontrol yöntemleri: Boya, solvent v.b ürünler üreticinin verdiği direktifler doğrultusunda kullanılmalıdır ve bu ürünler kullanılırken de bol miktarda temiz hava sağlanmalıdır. Kullanılmayan veya az kullanılmış ürünler derhal ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Çocuklar ve evcil hayvanlar bu ürünlerle çalışılan yerlerden uzak tutulmalıdır.Bu ürünler etiketlerinde belirtilmedikçe hiçbir şekilde karıştırılmamalıdır.

9. PESTİSİTLER: Ortamdaki yaşayan haşereleri öldürmek için kullanılan
insektisit, termisit ve dezenfektanlar ortama pestisit yayarlar. Aynı zamanda tarla ve bahçelerde kullanılan ürünler de zamanla pestisitlerin yaşadığımız ortamlara taşınmasına neden olur.
Sağlık etkileri: Göz, burun ve boğazda tahrişlere neden olur ve merkezi sinir sisteminin zarar görmesine neden olur. Böbreklere zarar vererek kansere yakalanma riskini yükseltir.
Kontrol yöntemleri: Bu tür ürünler dikkatli bir şekilde ve üreticinin verdiği talimatlar doğrultusunda kullanılmalıdır.Her zaman oda dışında karıştırılmalı ve seyreltilmelidi, sadece tavsiye edilen miktarlarda kullanılmalıdır.İstenmeyen konteynırlar dikkatli bir şekilde uzaklaştırılmalıdır. İç ortamda çalışırken mutlaka havalandırma sağlanmalıdır.Eğer mümkünse haşerelerin öldürülmesi için kimyasal olmayan yöntemler tercih edilmelidir. Gerekli olmayan pestisitler kapalı bir ortam içerisinde depolanmamalıdır. Eğer mümkünse giysiler ayrı olarak havalandırmalı bir ortamda güve ilacı ile saklanmalıdır.

10. RADON: İnşaat materyalleri ve kuyu suyu ile yerkürenin alt katmanları yayar.
Sağlık etkisi: Ani bir etkisi yoktur.Akciğer kanserine neden olabilir.
Kontrol yöntemi: Bina radon için test edilmelidir. 4 pCi/L oranına sabitlenmelidir.

Kaynak: http://www.bcm.org.tr/pdf/Kapal%C4%B1%20bir%20ortamdaki%20hava.pdf